Marketing, Online Marketing, Prawo, Podatki – wiedza dla biznesu

Administracja samorządowa (a.sam.) - część administracji publicznej działająca na zasadzie pełnego zespolenia na wszystkich stopniach zasadniczego podziału terytorialnego kraju – w gminie, powiecie, województwie – wykonująca zdecentralizowaną część zadań publicznych, podlegająca władzom jednostek samorządu terytorialnego – wspólnot terytorialnych; organami tej administracji są organy wykonawcze tych jednostek – zarządy gmin, powiatów i województw z ich przewodniczącymi – wójtami (burmistrzami, prezydentami), starostami i marszałkami oraz z ich aparatem pomocniczym – urzędami gmin, starostwami powiatowymi, urzędami marszałkowskimi.

Pozostałe

Budżet jednostki samorządu terytorialnego (b.j.sam.) – jest rocznym planem finansowym uchwalanym w formie uchwały budżetowej, obejmującym: dochody i wydatki oraz przychody i rozchody jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.), przychody i wydatki zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych, jednostek budżetowych i środków specjalnych oraz funduszy celowych; na podstawie budżetu prowadzą one swoją gospodarkę finansową w sposób jawny i samodzielny. Konstrukcja treści budżetu jest wyznaczona przez zespół zasad budżetowych, wśród których najważniejsze znaczenie należy przypisać zasadom: jedności, uprzedności, równowagi, szczegółowości.

• zasada jedności – j.s.t. samodzielnie prowadzi gospodarkę finansową na podstawie budżetu, który jest podstawą realizacji zadań przez tę jednostkę w ciągu roku,

• zasada jawności – gospodarka finansowa j.s.t. jest jawna; na zarząd nałożony jest obowiązek informowania mieszkańców o założeniach projektu budżetu, kierunkach polityki społecznej i gospodarczej oraz źródłach gromadzenia zasobów pieniężnych i sposobie ich wykorzystania,

• zasada uprzedności – b.j.sam. powinien zostać uchwalony do końca roku budżetowego poprzedzającego rok budżetowy; zasada ta nie ma charakteru bezwzględnie obowiązującego, gdyż zgodnie z art. 122 ustawy o finansach publicznych (u.f.p.), uchwałę budżetową organ stanowiący uchwala przed rozpoczęciem roku budżetowego, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach – nie później niż do 31 marca roku budżetowego,

• zasada równowagi budżetowej – na organach j.s.t. spoczywa obowiązek podjęcia wszystkich czynności, które doprowadziłyby do zachowania równowagi budżetowej w każdym stadium prowadzenia gospodarki budżetowej; w budżecie j.s.t. wydatki nie mogą przekroczyć dochodów wraz z wpływami zwrotnymi,

• zasada szczegółowości – budżet musi być ustalony i wykonywany ze szczegółowym podziałem dochodów i wydatków budżetowych; uchwała budżetowa j.s.t. określa:

• prognozowane dochody według ważniejszych źródeł i działów klasyfikacji budżetowej,

• wydatki budżetu w podziale na działy i rozdziały klasyfikacji wydatków,

• źródła pokrycia deficytu lub przeznaczenia nadwyżki budżetu j.s.t.,

• wydatki związane z wieloletnimi programami inwestycyjnymi, z wyodrębnieniem wydatków na finansowanie poszczególnych programów,

• plany przychodów i wydatków zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych oraz środków specjalnych i funduszy celowych,

• upoważnienia dla zarządu j.s.t. do zaciągania długu oraz do spłat zobowiązań j.s.t.,

• zakres i kwoty dotacji przedmiotowych,

• dotacje,

• dochody i wydatki związane z realizacją zadań wspólnych, realizowanych w drodze umów lub porozumień między j.s.t.

• zakres budżetu o zakresie budżetu można mówić w dwóch aspektach – przedmiotowym i podmiotowym:

• zakres przedmiotowy pojawia się w treści, rodzajach oraz formach dochodów i wydatków budżetowych; wielkość dochodów z poszczególnych źródeł informuje o stopniu obciążenia różnych dziedzin działalności i społeczności lokalnej; wielkość wydatków i ich przeznaczenie określają stopień finansowania działalności społeczno-gospodarczej z b.j.sam.

• zakres podmiotowy, to objęcie b.j.sam. działalności finansowej komunalnych jednostek organizacyjnych; związek między b.j.sam. a działalnością finansową tych jednostek polega na objęciu budżetem całości wydatków i dochodów jednostki bądź też tylko na powiązaniu jej działalności finansowej z budżetem poprzez określone dotacje z b.j.sam. lub określonymi wpłatami nadwyżek do b.j.sam.

• dochodami b.j.sam. są środki publiczne pobierane bezzwrotnie przez j.s.t. od podmiotów gospodarczych oraz osób fizycznych, jak również środki otrzymywane z budżetu państwa – subwencje i dotacje na realizację zadań związanych z zaspokojeniem zbiorowych potrzeb wspólnoty lokalnej. Z punktu widzenia samodzielności j.s.t. istotne znaczenie ma podział dochodów na tzw. własne, tj. dochody przyznawane ustawowo j.s.t. na czas nieokreślony i dochody obce, które nie mają stałego charakteru i nie pochodzą z własnej działalności tej jednostki. Dochody j.s.t są określone w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999-2000; ustawa określa również zasady gromadzenia dochodów, zasady i tryb ustalania i przekazywania j.s.t subwencji i dotacji z budżetu państwa.

• wydatkami b.j.sam. – nazywamy środki publiczne przekazywane z tego budżetu na realizację zadań. Do wydatków j.s.t. nie zalicza się środków wypłacanych z budżetu na spłatę wcześniej zaciągniętych zobowiązań. Wydatkiem budżetowym jest każda kwota podjęta z rachunku bieżącego niezależnie od jej przeznaczenia, nawet gdy dotyczy pobrania gotówki do kasy. Nie jest wydatkiem przekazanie środków pieniężnych dysponentom niższego stopnia na realizację ich planu finansowego. Rozróżniamy wydatki bieżące związane z bieżącym funkcjonowaniem jednostek organizacyjnych oraz dotacje i wydatki majątkowe (wydatki przeznaczone na finansowanie inwestycji oraz udziały gminy w spółkach).

• przychody – pochodzą ze sprzedaży papierów wartościowych wyemitowanych przez jednostkę samorządu terytorialnego, kredytów zaciąganych w bankach krajowych, pożyczek, prywatyzacji majątku jednostki samorządu terytorialnego, nadwyżki budżetu jednostki samorządu terytorialnego z lat ubiegłych oraz wolnych środków jako nadwyżki środków pieniężnych na rachunku bieżącym budżetu jednostki samorządu terytorialnego, wynikających z rozliczeń kredytów i pożyczek z lat ubiegłych.

• rozchodami publicznymi są spłaty otrzymanych pożyczek i kredytów, wykup papierów wartościowych i inne operacje finansowe oraz udzielone przez j.s.t. pożyczki. Wyodrębnienie takie pozwala na zachowanie większej przejrzystości budżetu, a przede wszystkim umożliwia wyodrębnienie instrumentów finansowoprawnych, które w praktyce są istotne dla każdego b.j.sam. (nadwyżka, deficyt oraz przychody zwrotne).

• nadwyżka budżetu to dodatnia różnica między dochodami a wydatkami budżetu j.s.t., wykonanych dochodów nad zrealizowanymi wydatkami; wystąpienie nadwyżki oznacza, że część dochodów budżetowych nie jest wykorzystywana na finansowanie wydatków

• w danym roku budżetowym. Stanowi ona źródło pokrycia deficytu w kolejnych latach budżetowych.

• deficytem budżetu nazywamy ujemną różnicę między dochodami i wydatkami budżetu. W przypadku wystąpienia deficytu część wydatków musi być pokryta z przychodów j.s.t.

• tryb uchwalania – uchwalanie b.j.sam. jest jednym z etapów procedury budżetowej i zgodnie z przepisami ustaw ustrojowych (o samorządzie gminnym, powiatowym i wojewódzkim) należy do wyłącznej właściwości organu stanowiącego j.s.t.

• zmiany budżetu i zmiany w budżecie – ustawa o finansach publicznych ustala konkretne instrumenty, za pomocą których mogą być dokonywane zmiany budżetu i zmiany w budżecie; prawidłowość dokonywanych zmian zarówno budżetu, jak i zmian w budżecie wiąże się z kompetencjami organów j.s.t. w tym zakresie. Zmiany te mogą dotyczyć zarówno dochodów, jak i wydatków budżetowych; wyłącznie organowi stanowiącemu j.s.t. przysługuje uprawnienie do uchwalania budżetu oraz do dokonywania następujących zmian:

• zmiany budżetu w wyniku angażowania nadwyżek z lat ubiegłych i nadwyżek bieżących z dochodów ponadplanowych oraz przychodów ze zwrotnych źródeł zasilania,

• przenoszenie wydatków między działami klasyfikacji budżetowej.

Zarząd j.s.t. posiada uprawnienia do zmiany budżetu i zmian w budżecie j.s.t. w toku jego wykonywania, po uzyskaniu pozytywnej opinii właściwej komisji do spraw budżetu, w zakresie:

• otrzymania z budżetu państwa dotacji celowych i zmiany ich wysokości,

• otrzymania dodatkowych subwencji, będących wynikiem podziału rezerw subwencji (z tego tytułu zarząd dokonuje zmian tylko po stronie dochodów),

• zwiększenia wydatków z rezerw budżetowych, zgodnie z planowanym przeznaczeniem wydatków.

Zarząd może dokonywać innych zmian w b.j.sam. wyłącznie z upoważnienia organu stanowiącego j.s.t. w określonym przez niego zakresie, które mogą dotyczyć:

• dokonywania innych zmian w planie wydatków, z wyłączeniem przeniesień wydatków między działami,

• przekazania niektórych uprawnień do dokonywania przeniesień planowanych wydatków innym jednostkom organizacyjnym j.s.t.

 

Dieta radnego (diet.) – częściowy ekwiwalent rekompensujący ewentualnie utracone zarobki w miejscu pracy, związany z pełnieniem społecznej funkcji radnego; stanowi rekompensatę utraconego zarobku w związku z nieobecnością w pracy z tytułu udziału w pracach jednostki samorządu terytorialnego oraz obejmuje dodatkowe koszty związane z wykonywaniem mandatu (np. podróże do siedziby organów jednostki samorządowej, udział w spotkaniach z wyborcami). Organ stanowiący zobowiązany jest ustalając wysokość diet, brać pod uwagę funkcje pełnione przez radnego. Powinien zdecydować także o wyborze formy diet. – ryczałt lub diet. określona kwotowo oraz o zasadach niewypłacania lub obniżania diet. – np. w przypadku całkowitego niewykonywania mandatu, nieusprawiedliwionej nieobecności na posiedzeniach organów samorządu lub urlopu radnego. Wysokość diet ustala organ stanowiący – maksymalna wysokość diet. Nie może przekroczyć w ciągu miesiąca łącznie półtorakrotności kwoty bazowej określonej w ustawie budżetowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe na podstawie ustawy o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw. Diet. nie przysługuje radnemu pełniącemu odpłatnie funkcję członka zarządu w jednostce organizacyjnej samorządu terytorialnego, w której uzyskał mandat.

Dotacja (dot.) – jest szczególną prawną formą finansowania określonych zadań z budżetu i może być stosowana tylko wtedy, jeśli zezwala na to ustawa. W świetle obowiązujących przepisów ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 (u.d.j.sam.), jednostki samorządu terytorialnego (j.s.t.) – w zależności od rodzaju wykonywanych zadań – mogą otrzymywać z budżetu państwa dot. celowe na:

1. zadania zlecone z zakresu administracji rządowej oraz inne zadania zlecone ustawami,

2. na realizację zadań przez powiatowe służby, inspekcje i straże,

3. finansowanie lub dofinansowanie zadań określonych w art. 50, 53 i 56 u.d.j.sam., określonych w odrębnych przepisach zadań własnych j.s.t., z zakresu:

• pomocy społecznej, określonych w odrębnych przepisach,

• wypłat dodatków mieszkaniowych,

• innych określonych w odrębnych przepisach, na zasadach w nich określonych,

• art. 23 ust. 1a ustawy o wyższych szkołach zawodowych.

Z budżetu j.s.t. mogą być udzielane dot. podmiotowe, przedmiotowe i celowe.Dla jednostek organizacyjnych działających w formie zakładu budżetowego, gospodarstwa pomocniczego jednostki budżetowej, zgodnie z art. 117 ustawy o finansach publicznych (u.f.p.), mogą być udzielane dotacje przedmiotowe. Zakłady budżetowe mogą otrzymywać dot. podmiotową lub celową na dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji. Kwotę i zakres tych dot. określa uchwała budżetowa.Podmioty nie zaliczone do sektora finansów publicznych i nie działające w celu osiągnięcia zysku mogą otrzymywać z budżetu j.s.t. dot. podmiotowe na cele publiczne związane z realizacją zadań tej jednostki. Zgodnie z art. 118 ust. 3 u.f.p., organ stanowiący j.s.t. określa w drodze uchwały tryb postępowania o udzielenie dot., sposób jej rozliczenia i kontroli wykonywania zleconego zadania, zapewniając jawność postępowania. Dot. podmiotowe otrzymują instytucje kultury, zgodnie z zasadami określonymi przez organ stanowiący.

 

Działalność gospodarcza gminy (dz.g.gm.) – działalność prowadzona przez gminę w sferze produkcji, świadczenia dóbr i usług. W ustawie o gospodarce komunalnej z 1996 r., tak jak i w ustawie o samorządzie gminnym (u.s.g.), gmina jest odpowiedzialna za zapewnienie mieszkańcom świadczeń w sferze użyteczności publicznej, której najbardziej charakterystycznymi przejawami są: dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków, centralne ogrzewanie, komunikacja miejska itp. Natomiast spór dotyczy możliwości prowadzenia działalności gospodarczej przez gminę w sferze wykraczającej poza zadania o charakterze użyteczności publicznej. W u.s.g. w wersji z 1990 r. taka działalność (czasami określana mianem komercyjnej) była dopuszczalna, pod warunkiem że wymagały tego potrzeby społeczne. Nowelizacja ustawy z 1992 r. zabroniła gminie prowadzenia takiej działalności i nakazała zakończyć już prowadzoną. Istotną część kontrowersji przesądziła ustawa o gospodarce komunalnej. Utrzymując, wprowadzony 4 lata wcześniej, generalny zakaz, przewidziała jednak wiele przesłanek, których zaistnienie umożliwia gminie prowadzenie działalności gospodarczej nie mającej charakteru użyteczności publicznej. Są wśród nich okoliczności sformułowane bardziej konkretnie, których przykładami są m.in.: wysoki stopień bezrobocia, określony rodzaj działalności gospodarczej – bankowość, ubezpieczenia, doradztwo, działalność wydawnicza, ale też całkowicie ogólne, jak inne ważne sprawy gminy. Równocześnie w tej ustawie zostały określone formy organizacyjno-prawne, w jakich może być prowadzona dz.g.gm.

W sferze użyteczności publicznej gmina może wykorzystać formę zakładu budżetowego lub spółki prawa handlowego, a także umowę cywilnoprawną o świadczenie takich usług przez osoby fizyczne lub osoby prawne, natomiast w pozostałym zakresie tylko formę kapitałowej spółki prawa handlowego. Obowiązujące ustawodawstwo nie przewiduje odrębnej formy przedsiębiorstwa komunalnego i tylko do 30.06.1997 r. stosowano odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych od państwa ustawę o przedsiębiorstwach państwowych. Z tym dniem, jeżeli do tego momentu gmina nie wybrała innej formy organizacyjno-prawnej dla działalności wykonywanej dotąd przez to przedsiębiorstwo, z mocy prawa zostały one przekształcone w spółki prawa handlowego.

Działalność gospodarcza powiatu (dz.g.pow.) – działalność prowadzona przez powiat w sferze produkcji, świadczenia dóbr i usług. Zgodnie z ustawą o samorządzie powiatowym, powiat nie może prowadzić działalności gospodarczej wykraczającej poza zadania o charakterze użyteczności publicznej. Do form prowadzenia przez powiat tej działalności stosuje się w pełni przepisy ustawy o gospodarce komunalnej, odpowiednio znowelizowanej w tzw. ustawie kompetencyjnej z 1998 r.

Działalność gospodarcza województwa (dz.g.woj.) – działalność prowadzona przez województwo w sferze produkcji, świadczenia dóbr i usług. W zakresie prowadzenia przez województwo działalności komunalnej stosuje się przepisy ustawy o gospodarce komunalnej (u.g.k.), której zasięg zastosowania został rozciągnięty na wszystkie rodzaje jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.). Natomiast poza sferą użyteczności publicznej u.g.k. odsyła do ustawy o samorządzie województwa (u.s.w.), stwierdzając, że zasady i formy tworzenia spółek prawa handlowego do prowadzenia działalności poza sferą użyteczności publicznej określa ustawa ustrojowa.

W art. 13 u.s.w. nastąpiło określenie zakresów, w których jest możliwe tworzenie takich spółek. Jest to działalność promocyjna, edukacyjna i wydawnicza służąca rozwojowi województwa. Takie sformułowanie od samego początku budzi spore wątpliwości wobec zasadniczych zadań województwa, wymagających posługiwania się właśnie tą konstrukcją podmiotową, jak chociażby w odniesieniu do agencji rozwoju regionalnego, których przejęcie przewiduje ustawa Przepisy wprowadzające…, a które to agencje są zorganizowane najczęściej w formie spółki prawa handlowego.

Europejska Karta Samorządu Terytorialnego (EKST) – konwencja Rady Europy uchwalona w 1985 r., ratyfikowana w całości przez Polskę w 1993 r. Tytuł tej Konwencji w obowiązującym przekładzie jest nietrafny, jako że odnosi się ona wyłącznie do samorządu lokalnego (w Polsce – gminnego i powiatowego), a tytuł sugeruje szerszy zakres zastosowania. Tym bardziej że w chwili obecnej w odniesieniu do samorządu regionalnego (w Polsce – wojewódzkiego), czyli samorządu działającego na najwyższym poziomie zasadniczego podziału terytorialnego państwa, w ostatniej fazie procedury legislacyjnej w Radzie Europy znajduje się projekt Europejskiej Karty Samorządu Regionalnego.

EKST stanowi zbiór kilkudziesięciu zasad, którymi powinny się kierować państwa przy tworzeniu ustawodawstwa komunalnego i którym musi odpowiadać już istniejące prawodawstwo. Przyjęcie tych reguł oznacza akceptację podstawowych cech i gwarancji niezależności oraz samodzielności struktur samorządu terytorialnego; gwarancje te występują w szczególności na płaszczyźnie źródeł prawnej regulacji statusu instytucji samorządowych (konstytucja lub ustawy przyjmowane przez parlament), finansowej (zapewnienie trwałych, samodzielnych źródeł dochodów), nadzorczo-kontrolnej (jasne kryteria nadzoru, ograniczające się w zasadzie do badania legalności działania organów samorządu, precyzyjnie określony tryb i organy państwowe upoważnione do nadzoru i kontroli). Ustawodawstwo polskie w znacznej części spełniało te wymagania, stąd możliwa była stosunkowo szybka ratyfikacja tej Konwencji.

Finanse publiczne (fin.publ.) – pod pojęciem tym należy rozumieć procesy związane z gromadzeniem środków publicznych oraz ich rozdysponowaniem.

Fundusz celowy (fund.c.) – jest odrębną formą organizacji gospodarki finansowej, stosowaną w działalności budżetowej, którego przychody pochodzą z dochodów publicznych, a wydatki przeznaczone są na realizację wyodrębnionych zadań. Argumenty na rzecz tworzenia funduszów opierały się na twierdzeniu, że zapewniają one środki finansowe na realizację ważnych priorytetowych zadań publicznych. Dają one również większą samodzielność organom administrującym funduszami, gdyż z reguły ich wykorzystanie nie jest ograniczane rokiem budżetowym.

Zgodnie z zasadą określoną w art. 22 ustawy o finansach publicznych, fund.c. może być utworzony tylko na mocy ustawy i może działać jako osoba prawna lub stanowić wyodrębniony rachunek bankowy, którym dysponuje organ wskazany w ustawie tworzącej fundusz. Gospodarka finansowa fund.c. jest prowadzona na podstawie rocznego planu finansowego stanowiącego część uchwały budżetowej jednostek samorządu terytorialnego

Fund.c., który realizuje zadania wyodrębnione z budżetu:

o państwa – jest państwowym fund.c.,

o gminy, powiatu lub województwa

o jest gminnym, powiatowym lub wojewódzkim fund.c.

Do funduszów, z których j.s.t. otrzymują pomoc w finansowaniu zadań własnych na zadania bieżące i inwestycyjne, należy zaliczyć:

1. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej,

2. Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej,

3. Fundusz Ochrony Gruntów Rolnych,

4. Fundusz Pracy,

5. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

6. Fundusz Kartografii i Zasobów Geodezyjnych.

Dysponenci poszczególnych funduszów stosują formę umów cywilnoprawnych, w których określają zasady i warunki wykorzystania i rozliczenia przyznanych środków czy też refundacji poniesionych wydatków na realizację określonych zadań.

Funkcjonariusz publiczny (f.p.) – osoba wykonująca funkcje publiczne i z tego tytułu podlegająca szczególnej ochronie prawnej. Szczególna ochrona przewidziana jest zarówno w przepisach prawa karnego, jak i cywilnego. Na gruncie prawa karnego szczegółowość ochrony wyraża się w kwalifikowanej (zaostrzonej) odpowiedzialności karnej za czynną napaść na funkcjonariusza w związku z wykonywaniem przez niego zadań mu poruczonych, za użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia go do zaniechania wykonania czynności lub zadań, za znieważenie podczas lub w związku z wykonywaniem jego funkcji. Na gruncie prawa cywilnego szczególna ochrona wyraża się w odpowiedzialności Skarbu Państwa wobec osób trzecich za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza przy wykonywaniu czynności służbowych. Szczególna ochrona f.p. jest ściśle związana z wykonywaniem przez niego obowiązków służbowych lub mandatu, nie przysługuje mu wówczas, gdy nie wypełnia on swych obowiązków służbowych lub mandatu (radnego, posła, senatora).

Gmina (gm.) – terytorialny związek samorządowy należący do kategorii związków publicznoprawnych, utworzony z mocy prawa, oznaczający samorządową wspólnotę (korporację) wszystkich mieszkańców zamieszkujących terytorium gm. (w znaczeniu podstawowej jednostki podziału terytorialnego kraju);

• tworzenie, łączenie i znoszenie gm. następuje w drodze aktu normatywnego – rozporządzenia Rady Ministrów po przeprowadzeniu postępowania konsultacyjnego z mieszkańcami wszystkich zainteresowanych gm.; w podobnym trybie następują korekty granic gm. oraz zmiany ich nazw lub siedzib władz. Powyższe przekształcenia możliwe są wówczas, gdy spełnione są takie kryteria, jak: jednolity układ osadniczy i przestrzenny, więzi społeczne i gospodarcze, zapewniające zdolność wykonywania zadań publicznych, co w szczególności oznacza zdolność uzyskiwania takich dochodów, które pozwalają realizować, przynajmniej na minimalnym poziomie, przewidziane dla gm. zadania;

• reprezentacja gm. – jako podstawowy szczebel władzy samorządowej gm. wykonuje swe zadania w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, co uwarunkowane jest posiadaniem osobowości prawnej. W stosunkach publicznoprawnych, np. w kontaktach z władzą ustawodawczą – parlamentem, władzą wykonawczą – rządem i administracją rządową czy władzą sądowniczą, gm. reprezentuje wójt (burmistrz, prezydent), natomiast w stosunkach cywilnoprawnych, przede wszystkim majątkowych (np. zawarcie umowy), organem reprezentującym gm., tj. działającym wobec osób trzecich, jest zarząd gm., którego kolegialne decyzje (w postaci uchwał) stanowią podstawę składania oświadczeń woli na zewnątrz przez co najmniej dwóch członków zarządu lub jednego we współdziałaniu z pełnomocnikiem ustanowionym przez zarząd; jest to tzw. zasada reprezentacji łącznej. Gm. wiąże dokonana przez nich czynność prawna, nawet jeśli osoby te działały samowolnie, tj. bez uprzedniej uchwały zarządu. Zarząd może też udzielić upoważnienia wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi) do składania jednoosobowo oświadczeń woli związanych z prowadzeniem bieżącej działalności gm., a także ustanowić samodzielnego pełnomocnika (np. kierownika jednostki organizacyjnej) do dokonania konkretnej czynności lub pewnego ich rodzaju; dodatkowe zastrzeżenie obowiązuje w sytuacjach, gdy czynność prawna może spowodować powstanie zobowiązań pieniężnych (czyli de facto we wszystkich zobowiązaniach majątkowych), a polega ono na konieczności uzyskania kontrasygnaty skarbnika;

• domniemanie kompetencji: zadania i kompetencje należące do zakresu działania gm. obejmują wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, nie zastrzeżone na rzecz innych podmiotów. Sformułowane w ten sposób w ustawie o samorządzie gminnym domniemanie kompetencji zakreśla ramy działalności gm., które są wypełnione treścią w postaci tzw. zadań własnych i zleconych; te pierwsze, zawsze formułowane w ustawie – niekiedy jako zadanie obowiązkowe – dotyczą w szczególności zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty gminnej w sferze użyteczności publicznej; zadania zlecone natomiast, w istocie swej o charakterze ogólnopaństwowym (jak np. spis rolny, organizacja wyborów parlamentarnych, prowadzenie urzędu stanu cywilnego), realizowane są przez gm. z mocy prawa, jeżeli ustawa tak stanowi, albo na mocy porozumienia między organem administracji rządowej a gm. O ile finansowanie realizacji zadań własnych odbywa się ze środków własnych gm., o tyle przy zadaniach zleconych obowiązuje reguła pełnego ich pokrycia przez budżet państwa w postaci tzw. dotacji; dla realizacji swych zadań gm. dysponuje odrębną kategorią własności – własnością komunalną – i samodzielnie tworzy podstawowy instrument prowadzenia gospodarki finansowej – budżet gm.

Gospodarstwo pomocnicze (g.pom.) – organizacyjno-prawna forma jednostki sektora finansów publicznych; jest to wyodrębniona z jednostki budżetowej, pod względem organizacyjnym i finansowym, część jej podstawowej działalności lub działalność uboczna; g.pom. pokrywa koszty swojej działalności z uzyskiwanych przychodów własnych (może jednak otrzymywać z budżetu gminy dotacje przedmiotowe); powinno być w zasadzie rentowne. G.pom. tworzy i likwiduje kierownik jednostki budżetowej, po uprzednim uzyskaniu zgody zarządu jednostki samorządu terytorialnego.

Podstawą gospodarki finansowej jest roczny plan finansowy obejmujący przychody, wydatki stanowiące koszty działalności, rachunek wyników, stan środków obrotowych i rozliczenia z budżetem; w planie tym mogą być dokonywane zmiany w ciągu roku w przypadku realizowania wyższych od planowanych przychodów i wydatków, pod warunkiem że nie spowoduje to zmniejszenia wpłat do budżetu ani zwiększenia dotacji z budżetu; g.pom. wpłaca do budżetu połowę osiągniętego zysku.

Przy jednostce budżetowej może działać więcej niż jedno g.pom.; każde gospodarstwo posiada odrębny rachunek, z którego może dokonywać wypłat do wysokości zgromadzonych na nim sum. G.pom. ma pomagać jednostce budżetowej (macierzystej), przy której jest prowadzone, w realizacji celów, do których jednostka ta jest powołana.

G.pom. kieruje powołany przez zarząd gminy kierownik, który zawiera m.in. umowy związane z działalnością gospodarstwa pomocniczego i odpowiada za prawidłową jego gospodarkę rzeczową i finansową. Nie ma ono osobowości prawnej, osoby nim kierujące działają na podstawie i w zakresie udzielonego im pełnomocnictwa.

Inwestycje jednostek samorządu terytorialnego (in.j.sam.) – to wydatki na zakup lub wytworzenie materialnych składników majątku niezbędnych dla jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.) do realizacji zadań ustawowych; działalność inwestycyjna polega na zwiększeniu bądź modernizacji istniejących środków trwałych, bądź tworzeniu nowych drogą ponoszenia nakładów finansowych na inwestycje; j.s.t. mogą zgodnie z prawem realizować programy inwestycyjne niezbędne do zaspokojenia potrzeb społeczności lokalnej, np. tworzenie lub rozbudowa infrastruktury, ochrona środowiska, utrzymanie obiektów opieki zdrowotnej i społecznej oświaty oraz obiektów sportowych. Przygotowanie programu inwestycyjnego j.s.t. jest częścią planowania długoterminowego, ale i rocznego w ramach budżetu. Elementy te powinny być odzwierciedlone w uchwałach proceduralnych w sprawie opracowywania i uchwalania budżetu j.s.t.

In.j.sam. mogą być finansowane z następujących źródeł:

• bieżących dochodów,

• nadwyżek budżetowych z lat ubiegłych,

• pożyczek i kredytów bankowych długoterminowych, z zastrzeżeniem, że ich spłata wraz z odsetkami nie przekroczy 15 proc. planowanych dochodów,

• dotacji celowych otrzymywanych z budżetu państwa,

• środków otrzymanych ze źródeł pozabudżetowych,

• środków z udziałów ludności w formie pieniężnej bądź w formie wkładu pracy własnej,

• środków od innych podmiotów, np. fundacji,

• emisji obligacji.

Zapotrzebowanie na inwestycje w większości j.s.t. przekracza dostępne zasoby na ich sfinansowanie, dlatego jednostki te powinny wziąć pod uwagę ryzyko zadłużenia. Podstawowym ryzykiem dla j.s.t jest tworzenie zadłużenia na kolejne lata, które może być spłacone poprzez obniżenie wydatków bieżących. J.s.t. może nie być w stanie sfinansować inwestycji w przyszłości z powodu zaległego zadłużenia. W związku z tym należy przestrzegać ustawowego limitu spłaty kredytu jako maksymalnego w danym roku. Zasadniczym aktem ustalającym wysokość środków przeznaczonych na inwestycje oraz określenia źródła pozyskiwania środków finansowych powinna być uchwała organu stanowiącego, uchwalająca budżet na dany rok budżetowy wraz z niezbędnymi dokumentami analitycznymi (plan rzeczowo-finansowy), z których wynikałyby dokładne informacje odnośnie inwestycji in.j.sam.

Jednostka budżetowa (j.b.) – organizacyjno-prawna forma jednostki sektora finansów publicznych, typowa dla prowadzenia działalności administracyjnej (rzadziej usługowej), wykonywanej nieodpłatnie lub za symboliczną odpłatnością; j.b. rozliczają się z budżetem metodą brutto, tzn. dochody i wydatki tych jednostek objęte są planem budżetowym w pełnej wysokości, a zatem j.b. pokrywają swoje wydatki bezpośrednio z budżetu gminy, a uzyskane dochody odprowadzają do tego budżetu (art. 18 ustawy o finansach publicznych); j.b. mogą dokonywać wydatków tylko do pewnej wysokości, ustalonej dla nich w uchwalonym i obowiązującym budżecie gminy; przeznaczenie dochodów uzyskanych przez j.b. na wydatki ponoszone w tej jednostce stanowi naruszenie dyscypliny budżetowej.

Gminne, powiatowe i wojewódzkie j.b. tworzą, łączą i likwidują organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego. Liczba j.b. na szczeblu gminy zależy od rodzaju, charakteru i zasięgu wykonywanych zadań oraz sposobu i trybu ich finansowania. Podstawą gospodarki finansowej j.b. jest plan dochodów i wydatków, zwany “planem finansowym”.

Jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego (j.o.sam.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 165 definiuje jednostki samorządu terytorialnego (j.s.t.) od strony przedmiotowej. Podstawą uznania za taką jednostkę jest: posiadanie osobowości prawnej, powołanie na podstawie ustawy, wyznaczone terytorium wraz z jego mieszkańcami, posiadanie mienia komunalnego (prawo własności i inne prawa majątkowe). Samodzielność j.s.t. podlega ochronie sądowej. Jeszcze w okresie obowiązywania ustawy konstytucyjnej z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym – Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 27 września 1994 r. (W 10/93) doprecyzował to pojęcie, stanowiąc, iż j.s.t. uczestniczą w sprawowaniu władzy państwowej, wykonując istotną część zadań publicznych w sposób samodzielny, działając jednak na podstawie przepisów ustaw oraz są podmiotami odrębnymi od organów administracji rządowej, wyposażonymi w przymiot samodzielności podlegający ochronie sądowej. Trybunał w swej wykładni nie pozostał jednak konsekwentny, stosując to określenie do innych rodzajów j.s.t. niż określone w art. 70 ustawy konstytucyjnej.

Podstawową j.s.t. jest gmina. Rada gminy może tworzyć dwa rodzaje jednostek organizacyjnych: jednostki pozostające w strukturze gminy (prawnie nie wyodrębnione jednostki budżetowe) i jednostki prawnie wyodrębnione (mające osobowość prawną), np. przedsiębiorstwa komunalne, fundacje. W sposób bardziej lakoniczny do problemu jednostek organizacyjnych podchodzi ustawa o samorządzie powiatowym, która w art. 6 stwierdza, że: “W celu wykonywania zadań powiat może tworzyć jednostki organizacyjne…” oraz ustawa o samorządzie województwa, stwierdzając w art. 8: “W celu wykonywania zadań województwo tworzy wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne…”.

Jednostki pomocnicze gmin (j.pom.gm.) – tworzy rada gminy w drodze uchwały. Katalog j.pom.gm. jest katalogiem otwartym – obok sołectw, dzielnic, osiedli ustawa o samorządzie gminnym (u.s.g) przewiduje jeszcze inne jednostki pomocnicze, nie przesądzając o ich nazwie. Rada gminy po konsultacji z mieszkańcami lub z ich inicjatywy będzie decydować o potrzebie powołania j.pom.gm.; idea powołania j.pom.gm. wynika z zasady subsydiarności działań administracji, nakazującej wykonywanie określonych spraw i zadań oraz ich rozstrzyganie przez organy znajdujące się najbliżej człowieka – jednostki, której działania te dotyczą. Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia j.pom.gm. określa statut gminy uchwalany przez radę gminy. Również do wyłącznej właściwości rady gminy należy ustalanie ich zakresu działania, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych na realizację zadań.

Samą organizację i zakres działania j.pom.gm. określa rada gminy odrębnym statutem; statut taki może przewidzieć powołanie jednostki niższego rzędu w ramach j.pom.gm. U.s.g. wymienia organy jednostek pomocniczych: organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, w dzielnicy (osiedlu) – rada; organem wykonawczym w sołectwie jest sołtys, którego działalność wspomaga rada sołecka; organem wykonawczym w dzielnicy (osiedlu) jest zarząd, na czele którego stoi przewodniczący. Zarówno sołtys, jak i przewodniczący zarządu korzystają z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym.

Przewodniczący organu wykonawczego j.pom.gm. ma prawo udziału w pracach rady gminy, na zasadach określonych przez statut, jednak bez prawa udziału w głosowaniach; rada gminy może także ustanowić zasady, na jakich przewodniczącemu organu wykonawczego j.pom.gm. będzie przysługiwała dieta oraz zwrot kosztów podróży.

Ustawodawca podnosząc znaczenie j.pom.gm. utrzymał w sposób nie budzący wątpliwości zasadę jednolitości budżetu gminy. Wyraźnie na to wskazuje art. 51 ust. 3 u.s.g., stwierdzając, że statut gminy określa uprawnienia j.pom.gm. do prowadzenia gospodarki finansowej, ale w ramach budżetu gminy; uprawnienia finansowe jednostki pomocniczej należy rozpatrywać w powiązaniu z art. 124 ustawy o finansach publicznych. Oznacza to, że:

• j.pom.gm. mogą mieć wyodrębnione środki finansowe do określonych przez siebie i przyjętych zadań,

• wyodrębnienie takie może jednak występować tylko w ramach budżetu gminy w części dotyczącej wydatków,

• zasady takiego wyodrębnienia środków powinny być określone w statucie j.pom.gm. w sposób nie budzący wątpliwości,

• z powyższym wiąże się wymóg przedstawienia w fazie opracowywania projektu budżetu gminy propozycji wykazu własnych zadań w ich ujęciu finansowym i rzeczowym; zadania te po uchwaleniu stają się zadaniami budżetu gminy,

• szczegółowość rozpisania zadań powinna być co najmniej taka sama, jak w przypadku budżetu, to znaczy dotyczyć co najmniej działów klasyfikacji budżetowej; nie ma natomiast przeszkód, aby w przypadku większej szczegółowości budżetu zadania przewidziane dla j.pom.gm. były również opracowywane w takiej samej szczegółowości. Zadania dla j.pom.gm. mogą być dodatkowo wyeksponowane w postaci załączników – niewątpliwie ułatwi to komisji rewizyjnej ocenę wykonania budżetu, a radnym pozwoli na dokonanie porównania efektywności pracy poszczególnych j.pom.gm

 

Komisja rewizyjna (kom.rew.) – jej status prawny wyznaczają odpowiednie przepisy ustaw samorządowych; jest organem jednostki stanowiącej samorządu. Jako organ wewnętrzny jest częścią organu stanowiącego, w skład którego wchodzą tylko radni; o składzie kom.rew. decyduje organ stanowiący, który również przydziela jej do wykonania określone zadania oraz decyduje o zapewnieniu odpowiednich warunków formalnych i prawnych umożliwiających wykonanie zadań kontrolnych.

Rynek finansowy-podział

• rynek pieniężny i rynek kapitałowy.

• stosowanymi kryteriami podziału są:

- okres dysponowania środkami przez podmiot finansujący swoją działalność -kryterium czasu,
- cel przeznaczenia uzyskanych środków – kryterium celu

 

Rynek pieniężny

• to segment rynku finansowego, przez który podmioty gospodarcze finansują swoją bieżącą działalność, a okres tego finansowania nie przekracza jednego roku.

• Na tym rynku mamy do czynienia z występowaniem podaży kapitału krótkoterminowego – chwilowo wolnych środków, w stosunku do których poszukuje się możliwości zagospodarowania, nawet na bardzo krótki okres, by uzyskać określony dochód.

• Z drugiej strony, na rynku pieniężnym przedsiębiorstwa oraz inne podmioty, np. gospodarstwa domowe czy jednostki budżetowe, poszukują funduszy do sfinansowania swoich bieżących wydatków.

 

Rynek kapitałowy

• segment rynku finansowego, na którym zawierane są transakcje instrumentami finansowymi o terminie wykupu powyżej roku z przeznaczeniem uzyskanych środków na cele rozwojowe.

• Na tym rynku występuje podaż kapitału długoterminowego. Trafia on do emitentów instrumentów finansowych, którzy wykorzystują go na swoje planowane przedsięwzięcia inwestycyjne stwarzając ich nabywcom możliwość zyskownej lokaty posiadanych środków.

• Umożliwia on bieżącą ocenę działalności emitentów powodując, że kapitały są kierowane na realizację najbardziej efektywnych przedsięwzięć.

 

Inne kryteria podziału rynku finansowego

• Z punktu widzenia:

• zasięgu terytorialnego rynku można mówić o rynku krajowym, regionalnym i ogólnoświatowym,

• momentu rozliczania transakcji wyróżnia się rynek transakcji natychmiastowych (spot) i terminowych, na którym występują kontrakty forwards, futures oraz opcyjne,

• formy organizacyjnej rynku wyróżnia się rynek giełdowy – prowadzony na giełdzie z określonymi gwarancjami dla inwestorów oraz pozagiełdowy – prowadzony między instytucjami finansowymi (głównie biurami maklerskimi), czyli z pominięciem giełdy.

Struktura rynku finansowego -ujęcie instrumentalne

 

Rynek pieniężny

• jest rynkiem najbardziej płynnych aktywów finansowych, służących jednostkom gospodarczym do pokrycia zapotrzebowania na kapitał obrotowy, a więc zapewniającym im utrzymanie płynności. Następuje to głównie poprzez zaciąganie kredytów i pożyczek krótkoterminowych

• główna funkcja rynku pieniężnego sprowadza się do przynoszenia dochodu od wolnych w danym momencie aktywów oraz do zapewnienia ciągłości w regulowaniu zobowiązań.

 

Rynek pieniężny

• służy on również państwu do realizacji określonej polityki monetarnej, w szczególności przez wpływ na wielkość strumienia podaży pieniądza i prędkość jego cyrkulacji w gospodarce.

• Do podstawowych instrumentów rynku pieniężnego zalicza się: bony skarbowe, bony pieniężne, bony komercyjne przedsiębiorstw, weksle, czeki, akcpety bankowe oraz certyfikaty depozytowe.

 

Rynek pieniężny – wielkość transakcji

• Ze względu na wielkość transakcji przeprowadzanych na rynku pieniężnym wyróżnia się

- rynek centralny, zwany również hurtowym, oraz
- rynek detaliczny

 

Hurtowy rynek pieniężny

• Pożyczkobiorcami w tym segmencie rynku są duże banki, często bank centralny, przedsiębiorstwa o silnej pozycji finansowej, jak również rząd.

• Z kolei pożyczkodawcami mogą być wszyscy, dysponujący dużymi kwotami gotówki (wszyscy dysponujący gotówką mogą kupić emitowane walory). Na przykład mogą to być wielokrotności kwoty 100 tys. lub 1 mln dolarów.

 

Detaliczny rynek pieniężny

• tworzą banki udzielające kredytów krótkoterminowych swoim klientom. Zakresem działania może on obejmować cały kraj lub tylko jego wybrany region. Przyjmuje się także, iż drobne transakcje papierami wartościowymi, np. wekslami, to detaliczny rynek pieniężny.

• Największymi segmentami rynku pieniężnego ze względu na rodzaj transakcji są: rynek lokat międzybankowych i rynek weksli skarbowych, noszących także nazwę bonów skarbowych.

 

Rynek lokat międzybankowych

• Rynek lokat międzybankowych kształtuje się głównie w zależności od wysokości nadwyżek ponadobowiązkowych rezerw gotówkowych banków komercyjnych.

• Nadwyżki rezerw gotówkowych banki te mogą lokować w emitowanych przez bank centralny lub skarb państwa walorach bądź też pożyczać je innym bankom za odpowiednim oprocentowaniem

 

Rynek lokat międzybankowych

• W zależności od tego czy bank komercyjny ma nadwyżkę, czy niedobór wolnych rezerw gotówkowych, może on na rynku lokat międzybankowych wystąpić w charakterze pożyczkodawcy lub pożyczkobiorcy.

• Stopa oprocentowania lokat międzybankowych w Londynie LIBOR (London lnterbank Offered Rate) jest zdeterminowana popytem i podażą tych nadwyżek.

 

LIBOR i LIBID

• LIBOR jest średnią arytmetyczną stóp procentowych, po jakich najważniejsze banki Wielkiej Brytanii są skłonne pożyczać swoje środki innym bankom.

• w analogiczny sposób ustalana jest stopa LIBID (London lnterbank Bid Rate), która oznacza, ile bank jest skłonny zapłacić za przyjęcie środków do zagospodarowania (bid price to cena, po której uczestnik rynku chce kupić środki).

 

WIBOR i WIBID

• WIBOR (Warsaw lnterbank Offered Rate), określana jako roczna stopa procentowa, po jakiej bank jest skłonny udzielić kredytu innym bankom,

• WIBID (Warsaw lnterbank Bid Rate), określana jako roczna stopa procentowa, którą bank jest gotów zapłacić za środki przyjęte w depozyt od innych banków.

• Obie stopy są obliczane jako średnia arytmetyczna stóp kwotowanych w 15 bankach, będących zarazem dilerami rynku pieniężnego, czyli bankami, które zostały dopuszczone do zawierania transakcji z NBP

 

Depozyty międzybankowe

• dzielą się na krótko- i długoterminowe. Do pierwszej grupy zalicza się depozyty trwające od jednego dnia do jednego miesiąca. Jednakże wśród depozytów jednodniowych można jeszcze wyróżnić:

- “overnight” (O/N) rozpoczynający się w dniu zawarcia transakcji i zapadający w następnym dniu roboczym,
- “tomnext” (T /N – tomorrow next) rozpoczynający się w pierwszym dniu roboczym po zawarciu transakcji i zapadający w dniu następnym,
- “spot next” (S/N) rozpoczynający się w drugi dzień roboczy po dniu zawarcia transakcji i zapadający w następnym dniu roboczym.

 

Depozyty międzybankowe
Bony skarbowe
• Bony skarbowe są krótkoterminowym papierem wartościowym emitowanym przez rząd w celu sfinansowania potrzeb budżetu państwa. Stanowią instrument krótkoterminowego kredytu do finansowania narastającego w czasie deficytu budżetowego. Kredyt ten stanowi źródło finansowania potrzeb skarbu państwa w długim okresie. Odbywa się to przez uzyskiwanie środków z nowych emisji w celu wykupienia emisji wcześniejszych. Np.. aby wykupić bony o rocznym terminie zapadalności, emituje się bony z 13-tygodniowym okresem wykupu. Następuje wówczas finansowanie długu o dłuższym okresie zwrotu długiem o krótszym terminie wymagalności.

Bony skarbowe

• Podstawową cechą bonów skarbowych jest zerowy stopień ryzyka, co czyni je atrakcyjnym papierem lokacyjnym, w szczególności dla banków oraz instytucji finansowych. Z zerowym ryzykiem łączy się ich niskie oprocentowanie, co świadczy o niewielkim koszcie uzyskiwanego przez skarb państwa kredytu.

• Dodatkowym atrybutem jest wysoka płynność, osiągana dzięki funkcjonowaniu rozwiniętego rynku wtórnego. Ponadto bony skarbowe są wykorzystywane przez banki centralne do regulowania obiegu pieniądza w gospodarce.

 

Bony skarbowe
• Bony skarbowe są emitowane w Polsce w postaci zdematerializowanej, czyli istnieją tylko w formie elektronicznego zapisu w Centralnym Rejestrze Bonów Skarbowych prowadzonym przez agenta, który dokonuje rejestracji zmian stanu posiadania, będących wynikiem obrotu. Są papierami wartościowymi na okaziciela, emitowanymi w nominałach po 10 tys. zł na okres od l tygodnia do 52 tygodni

Bony skarbowe

• Bony skarbowe są sprzedawane z dyskontem, co oznacza, iż należą do instrumentów finansowych zwanych instrumentami dyskontowymi. Cenę bonów skarbowych określają ich potencjalni nabywcy jest to cena przetargowa). Z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku (do grosza) podają oni kwotę, którą skłonni są za- płacić za każde 10000 zł nominalnej wartości bonu w dniu jego wykupu.

• Dyskontem bonu skarbowego nazywamy różnicę między wartością nominalną bonu (10000 zł) a wartością, po której go nabyto (w obrocie jest to jego bieżąca wartość rynkowa, czyli bieżąca cena).

Etymologia terminu „finanse”

• Termin “finanse” ma swoje korzenie w średniowiecznej łacinie.

• Pojęcie “finanse” wywodzi się od czasownika “finire”, które z czasem uległo przekształceniu w słowo “finare”.

• Następnie pojawiło się pojęcie “finatio”. Terminem tym określano orzeczenie sądowe kończące spór (”finis”).

 

Etymologia terminu „finanse”

• Treścią orzeczenia sądowego była m.in. należność pieniężna, czyli “financia pecuniara”, którą jedna osoba musiała przekazać na rzecz drugiej osoby albo jakaś osoba na rzecz panującego (państwa).

• W wyniku postanowień sądu przeprowadzono więc operacje pieniężne. Prowadzi to do konstatacji, że termin “finanse” jest nierozerwalnie związany z pieniądzem.

 

Istota i podział rynku finansowego
Wprowadzenie
1. Istota rynku pieniężnego
2. Rynek lokat międzybankowych
3. Bony skarbowe
4. Krótkoterminowe papiery dłużne przedsiębiorstw
5. Inne instrumenty

Przepływ bieżących strumieni finansowych w gospodarce
Rynek finansowy

• rozumiany jest jako miejsce, gdzie zawierane są różnego rodzaju umowy pożyczkowe bądź kredytowe czy inne, będące w ogólnym rozumieniu źródłem finansowania działalności gospodarczej,

• to miejsce zawierania transakcji mających za przedmiot szeroko rozumiany kapitał finansowy

• jest to ogół transakcji papierami wartościowymi, będącymi instrumentami udzielania kredytów krótko-, średnio- i długoterminowych

 

Funkcjonowanie rynku finansowego
Pośrednicy finansowi

• To instytucje pośredniczące w przepływie środków finansowych między podmiotami mającymi ich nadwyżkę a podmiotami, które te środki chcą przejąć do zagospodarowania.

• Przejmują oni od gospodarstw domowych i przedsiębiorstw nie wykorzystane przez nich środki finansowe, z których udzielają kredytów tym gospodarstwom i przedsiębiorstwom, które chcą je uzyskać.

 

Równowaga rynku finansowego

• Z punktu widzenia teorii między wymienionymi na rysunku podmiotami rynku finansowego może wystąpić równowaga w bieżących przepływach strumieni finansowych.

• Praktyka pokazuje, że grupa gospodarstw domowych oraz przedsiębiorstw ma trwałe nadwyżki dochodów nad wydatkami, które chce oddać do zagospodarowania.

• Państwo zazwyczaj cierpi na ustawiczny brak środków i chce je pozyskać w celu realizacji swoich zamierzeń

 

Transakcje finansowe

• umożliwiają przepływ pieniądza od podmiotów posiadających nadwyżki środków (oszczędności) do podmiotów chcących je zagospodarować, czyli zamienić w aktywa realne.

• przynoszą właścicielom nadwyżek określone korzyści finansowe, zazwyczaj w postaci dywidendy lub procentu.

• przemieszczanie nadwyżek na rynku finansowym między wyszczególnionymi wyżej grupami podmiotów dokonuje się za pośrednictwem papierów wartościowych, które stanowią dokument potwierdzający fakt odpłatnego udostępnienia kapitału.

 

Istota papieru wartościowego

• z tytułu jego posiadania właściciel może mieć jedno z następujących praw:

- prawo do współwłasności majątku (udziały, akcje),
- prawo do określonego procentu lub innych pożytków (np. obligacje lub inne instrumenty długu),
- prawo do otrzymania w przyszłości określonych aktywów lub do rozliczenia pieniężnego (instrumenty pochodne).
• papier wartościowy można zdefiniować jako dokument stwierdzający fakt dokonania transakcji odpłatnego udostępnienia kapitału, z którego dla kapitałodawcy wynikają określone prawa.

 

Instrumenty finansowe – aspekt własnościowy

• Instrumenty udziałowe dają prawo dawcy kapitału do udziału w majątku emitenta. Są one dokumentem potwierdzającym własność kapitału zaangażowanego w działalność gospodarczą; właściciel kapitału na tej podstawie ma prawo do korzyści w postaci udziału w zysku emitenta (dywidenda).

• Podstawowym rodzajem tych instrumentów finansowych są akcje.

 

Instrumenty finansowe – aspekt własnościowy

• Instrumenty wierzytelnościowe mają charakter długu (pożyczki), czyli są świadectwem udostępnienia kapitału na ściśle określony czas – do momentu zapadalności. Oznacza to, iż w momencie zapadalności emitent musi zwrócić kapitał posiadaczowi instrumentu.

• Podstawowymi przykładami instrumentów dłużnych są przede wszystkim różnego rodzaju obligacje, weksle oraz depozyty bankowe. Z tytułu ich posiadania odnosi się korzyść finansową, głównie w postaci procentu.

 

Instrumenty pochodne

• akcje, obligacje oraz depozyty bankowe – są nazywane instrumentami bazowymi, w oparciu o które tworzy się instrumenty pochodne – Zwane instrumentami pozabilansowymi lub derywatami

• ich wartość kształtuje się jako pochodna wartości innego instrumentu finansowego, stanowiącego właśnie instrument bazowy, zwany też pierwotnym. Stwarzają one prawo albo do kupna lub sprzedaży instrumentu pierwotnego w przyszłości po określonej cenie, albo do odpowiedniego rozliczenia pieniężnego. Do instrumentów pochodnych należą kontrakty forward i futures, opcje oraz swapy.

 

Instrumenty finansowe – dochód

• instrumenty o stałym i zmiennym dochodzie.

• do pierwszych zaliczamy obligacje i depozyty o stałym oprocentowaniu oraz inne instrumenty wierzytelnościowe, np. weksle o znanej stopie dyskontowej.

• do drugiej grupy zalicza się przede wszystkim akcje, co wynika z rezydualnego charakteru dywidendy, którą one przynoszą, oraz obligacje o zmiennym oprocentowaniu, czyli uzależnionym od kształtowania się innej wielkości ekonomicznej, np. stopy inflacji.

 

Instrumenty finansowe – emitent

• jeśli jest on niefinansowym podmiotem gospodarczym (przedsiębiorstwem, organem władzy lokalnej lub centralnej), to emitowane przez niego instrumenty nazywają się bezpośrednimi. Wynika to z faktu, że zgromadzone w ten sposób kapitały są przez emitenta bezpośrednio zagospodarowywane.

• natomiast jeżeli instrument finansowy emitowany jest przez instytucję finansową, nazywany jest wówczas pośrednim. Rolą tych instytucji jest bowiem pośredniczenie w przepływie kapitału, np. przez udzielanie kredytów.

 

Instrumenty finansowe – czas

• krótkoterminowe, z okresem zapadalności do l roku,

• średnioterminowe – od roku do 3, a czasami do 5 lat oraz

• długoterminowe – powyżej tego okresu.

• akcje nie mają z góry określonego okresu zapadalności (wykupu), czyli z tego punktu widzenia są instrumentem bezterminowym, zwrot wyłożonego na ich zakup kapitału możliwy jest jedynie w przypadku likwidacji spółki (pomijamy tutaj wykup akcji w celu ich umorzenia).