Marketing, Online Marketing, Prawo, Podatki – wiedza dla biznesu

Funkcjonariusz publiczny (f.p.) – osoba wykonująca funkcje publiczne i z tego tytułu podlegająca szczególnej ochronie prawnej. Szczególna ochrona przewidziana jest zarówno w przepisach prawa karnego, jak i cywilnego. Na gruncie prawa karnego szczegółowość ochrony wyraża się w kwalifikowanej (zaostrzonej) odpowiedzialności karnej za czynną napaść na funkcjonariusza w związku z wykonywaniem przez niego zadań mu poruczonych, za użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia go do zaniechania wykonania czynności lub zadań, za znieważenie podczas lub w związku z wykonywaniem jego funkcji. Na gruncie prawa cywilnego szczególna ochrona wyraża się w odpowiedzialności Skarbu Państwa wobec osób trzecich za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza przy wykonywaniu czynności służbowych. Szczególna ochrona f.p. jest ściśle związana z wykonywaniem przez niego obowiązków służbowych lub mandatu, nie przysługuje mu wówczas, gdy nie wypełnia on swych obowiązków służbowych lub mandatu (radnego, posła, senatora).

Gmina (gm.) – terytorialny związek samorządowy należący do kategorii związków publicznoprawnych, utworzony z mocy prawa, oznaczający samorządową wspólnotę (korporację) wszystkich mieszkańców zamieszkujących terytorium gm. (w znaczeniu podstawowej jednostki podziału terytorialnego kraju);

• tworzenie, łączenie i znoszenie gm. następuje w drodze aktu normatywnego – rozporządzenia Rady Ministrów po przeprowadzeniu postępowania konsultacyjnego z mieszkańcami wszystkich zainteresowanych gm.; w podobnym trybie następują korekty granic gm. oraz zmiany ich nazw lub siedzib władz. Powyższe przekształcenia możliwe są wówczas, gdy spełnione są takie kryteria, jak: jednolity układ osadniczy i przestrzenny, więzi społeczne i gospodarcze, zapewniające zdolność wykonywania zadań publicznych, co w szczególności oznacza zdolność uzyskiwania takich dochodów, które pozwalają realizować, przynajmniej na minimalnym poziomie, przewidziane dla gm. zadania;

• reprezentacja gm. – jako podstawowy szczebel władzy samorządowej gm. wykonuje swe zadania w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, co uwarunkowane jest posiadaniem osobowości prawnej. W stosunkach publicznoprawnych, np. w kontaktach z władzą ustawodawczą – parlamentem, władzą wykonawczą – rządem i administracją rządową czy władzą sądowniczą, gm. reprezentuje wójt (burmistrz, prezydent), natomiast w stosunkach cywilnoprawnych, przede wszystkim majątkowych (np. zawarcie umowy), organem reprezentującym gm., tj. działającym wobec osób trzecich, jest zarząd gm., którego kolegialne decyzje (w postaci uchwał) stanowią podstawę składania oświadczeń woli na zewnątrz przez co najmniej dwóch członków zarządu lub jednego we współdziałaniu z pełnomocnikiem ustanowionym przez zarząd; jest to tzw. zasada reprezentacji łącznej. Gm. wiąże dokonana przez nich czynność prawna, nawet jeśli osoby te działały samowolnie, tj. bez uprzedniej uchwały zarządu. Zarząd może też udzielić upoważnienia wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi) do składania jednoosobowo oświadczeń woli związanych z prowadzeniem bieżącej działalności gm., a także ustanowić samodzielnego pełnomocnika (np. kierownika jednostki organizacyjnej) do dokonania konkretnej czynności lub pewnego ich rodzaju; dodatkowe zastrzeżenie obowiązuje w sytuacjach, gdy czynność prawna może spowodować powstanie zobowiązań pieniężnych (czyli de facto we wszystkich zobowiązaniach majątkowych), a polega ono na konieczności uzyskania kontrasygnaty skarbnika;

• domniemanie kompetencji: zadania i kompetencje należące do zakresu działania gm. obejmują wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, nie zastrzeżone na rzecz innych podmiotów. Sformułowane w ten sposób w ustawie o samorządzie gminnym domniemanie kompetencji zakreśla ramy działalności gm., które są wypełnione treścią w postaci tzw. zadań własnych i zleconych; te pierwsze, zawsze formułowane w ustawie – niekiedy jako zadanie obowiązkowe – dotyczą w szczególności zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty gminnej w sferze użyteczności publicznej; zadania zlecone natomiast, w istocie swej o charakterze ogólnopaństwowym (jak np. spis rolny, organizacja wyborów parlamentarnych, prowadzenie urzędu stanu cywilnego), realizowane są przez gm. z mocy prawa, jeżeli ustawa tak stanowi, albo na mocy porozumienia między organem administracji rządowej a gm. O ile finansowanie realizacji zadań własnych odbywa się ze środków własnych gm., o tyle przy zadaniach zleconych obowiązuje reguła pełnego ich pokrycia przez budżet państwa w postaci tzw. dotacji; dla realizacji swych zadań gm. dysponuje odrębną kategorią własności – własnością komunalną – i samodzielnie tworzy podstawowy instrument prowadzenia gospodarki finansowej – budżet gm.

Gospodarstwo pomocnicze (g.pom.) – organizacyjno-prawna forma jednostki sektora finansów publicznych; jest to wyodrębniona z jednostki budżetowej, pod względem organizacyjnym i finansowym, część jej podstawowej działalności lub działalność uboczna; g.pom. pokrywa koszty swojej działalności z uzyskiwanych przychodów własnych (może jednak otrzymywać z budżetu gminy dotacje przedmiotowe); powinno być w zasadzie rentowne. G.pom. tworzy i likwiduje kierownik jednostki budżetowej, po uprzednim uzyskaniu zgody zarządu jednostki samorządu terytorialnego.

Podstawą gospodarki finansowej jest roczny plan finansowy obejmujący przychody, wydatki stanowiące koszty działalności, rachunek wyników, stan środków obrotowych i rozliczenia z budżetem; w planie tym mogą być dokonywane zmiany w ciągu roku w przypadku realizowania wyższych od planowanych przychodów i wydatków, pod warunkiem że nie spowoduje to zmniejszenia wpłat do budżetu ani zwiększenia dotacji z budżetu; g.pom. wpłaca do budżetu połowę osiągniętego zysku.

Przy jednostce budżetowej może działać więcej niż jedno g.pom.; każde gospodarstwo posiada odrębny rachunek, z którego może dokonywać wypłat do wysokości zgromadzonych na nim sum. G.pom. ma pomagać jednostce budżetowej (macierzystej), przy której jest prowadzone, w realizacji celów, do których jednostka ta jest powołana.

G.pom. kieruje powołany przez zarząd gminy kierownik, który zawiera m.in. umowy związane z działalnością gospodarstwa pomocniczego i odpowiada za prawidłową jego gospodarkę rzeczową i finansową. Nie ma ono osobowości prawnej, osoby nim kierujące działają na podstawie i w zakresie udzielonego im pełnomocnictwa.

Inwestycje jednostek samorządu terytorialnego (in.j.sam.) – to wydatki na zakup lub wytworzenie materialnych składników majątku niezbędnych dla jednostek samorządu terytorialnego (j.s.t.) do realizacji zadań ustawowych; działalność inwestycyjna polega na zwiększeniu bądź modernizacji istniejących środków trwałych, bądź tworzeniu nowych drogą ponoszenia nakładów finansowych na inwestycje; j.s.t. mogą zgodnie z prawem realizować programy inwestycyjne niezbędne do zaspokojenia potrzeb społeczności lokalnej, np. tworzenie lub rozbudowa infrastruktury, ochrona środowiska, utrzymanie obiektów opieki zdrowotnej i społecznej oświaty oraz obiektów sportowych. Przygotowanie programu inwestycyjnego j.s.t. jest częścią planowania długoterminowego, ale i rocznego w ramach budżetu. Elementy te powinny być odzwierciedlone w uchwałach proceduralnych w sprawie opracowywania i uchwalania budżetu j.s.t.

In.j.sam. mogą być finansowane z następujących źródeł:

• bieżących dochodów,

• nadwyżek budżetowych z lat ubiegłych,

• pożyczek i kredytów bankowych długoterminowych, z zastrzeżeniem, że ich spłata wraz z odsetkami nie przekroczy 15 proc. planowanych dochodów,

• dotacji celowych otrzymywanych z budżetu państwa,

• środków otrzymanych ze źródeł pozabudżetowych,

• środków z udziałów ludności w formie pieniężnej bądź w formie wkładu pracy własnej,

• środków od innych podmiotów, np. fundacji,

• emisji obligacji.

Zapotrzebowanie na inwestycje w większości j.s.t. przekracza dostępne zasoby na ich sfinansowanie, dlatego jednostki te powinny wziąć pod uwagę ryzyko zadłużenia. Podstawowym ryzykiem dla j.s.t jest tworzenie zadłużenia na kolejne lata, które może być spłacone poprzez obniżenie wydatków bieżących. J.s.t. może nie być w stanie sfinansować inwestycji w przyszłości z powodu zaległego zadłużenia. W związku z tym należy przestrzegać ustawowego limitu spłaty kredytu jako maksymalnego w danym roku. Zasadniczym aktem ustalającym wysokość środków przeznaczonych na inwestycje oraz określenia źródła pozyskiwania środków finansowych powinna być uchwała organu stanowiącego, uchwalająca budżet na dany rok budżetowy wraz z niezbędnymi dokumentami analitycznymi (plan rzeczowo-finansowy), z których wynikałyby dokładne informacje odnośnie inwestycji in.j.sam.

Jednostka budżetowa (j.b.) – organizacyjno-prawna forma jednostki sektora finansów publicznych, typowa dla prowadzenia działalności administracyjnej (rzadziej usługowej), wykonywanej nieodpłatnie lub za symboliczną odpłatnością; j.b. rozliczają się z budżetem metodą brutto, tzn. dochody i wydatki tych jednostek objęte są planem budżetowym w pełnej wysokości, a zatem j.b. pokrywają swoje wydatki bezpośrednio z budżetu gminy, a uzyskane dochody odprowadzają do tego budżetu (art. 18 ustawy o finansach publicznych); j.b. mogą dokonywać wydatków tylko do pewnej wysokości, ustalonej dla nich w uchwalonym i obowiązującym budżecie gminy; przeznaczenie dochodów uzyskanych przez j.b. na wydatki ponoszone w tej jednostce stanowi naruszenie dyscypliny budżetowej.

Gminne, powiatowe i wojewódzkie j.b. tworzą, łączą i likwidują organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego. Liczba j.b. na szczeblu gminy zależy od rodzaju, charakteru i zasięgu wykonywanych zadań oraz sposobu i trybu ich finansowania. Podstawą gospodarki finansowej j.b. jest plan dochodów i wydatków, zwany “planem finansowym”.

Jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego (j.o.sam.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 165 definiuje jednostki samorządu terytorialnego (j.s.t.) od strony przedmiotowej. Podstawą uznania za taką jednostkę jest: posiadanie osobowości prawnej, powołanie na podstawie ustawy, wyznaczone terytorium wraz z jego mieszkańcami, posiadanie mienia komunalnego (prawo własności i inne prawa majątkowe). Samodzielność j.s.t. podlega ochronie sądowej. Jeszcze w okresie obowiązywania ustawy konstytucyjnej z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym – Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 27 września 1994 r. (W 10/93) doprecyzował to pojęcie, stanowiąc, iż j.s.t. uczestniczą w sprawowaniu władzy państwowej, wykonując istotną część zadań publicznych w sposób samodzielny, działając jednak na podstawie przepisów ustaw oraz są podmiotami odrębnymi od organów administracji rządowej, wyposażonymi w przymiot samodzielności podlegający ochronie sądowej. Trybunał w swej wykładni nie pozostał jednak konsekwentny, stosując to określenie do innych rodzajów j.s.t. niż określone w art. 70 ustawy konstytucyjnej.

Podstawową j.s.t. jest gmina. Rada gminy może tworzyć dwa rodzaje jednostek organizacyjnych: jednostki pozostające w strukturze gminy (prawnie nie wyodrębnione jednostki budżetowe) i jednostki prawnie wyodrębnione (mające osobowość prawną), np. przedsiębiorstwa komunalne, fundacje. W sposób bardziej lakoniczny do problemu jednostek organizacyjnych podchodzi ustawa o samorządzie powiatowym, która w art. 6 stwierdza, że: “W celu wykonywania zadań powiat może tworzyć jednostki organizacyjne…” oraz ustawa o samorządzie województwa, stwierdzając w art. 8: “W celu wykonywania zadań województwo tworzy wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne…”.

Jednostki pomocnicze gmin (j.pom.gm.) – tworzy rada gminy w drodze uchwały. Katalog j.pom.gm. jest katalogiem otwartym – obok sołectw, dzielnic, osiedli ustawa o samorządzie gminnym (u.s.g) przewiduje jeszcze inne jednostki pomocnicze, nie przesądzając o ich nazwie. Rada gminy po konsultacji z mieszkańcami lub z ich inicjatywy będzie decydować o potrzebie powołania j.pom.gm.; idea powołania j.pom.gm. wynika z zasady subsydiarności działań administracji, nakazującej wykonywanie określonych spraw i zadań oraz ich rozstrzyganie przez organy znajdujące się najbliżej człowieka – jednostki, której działania te dotyczą. Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia j.pom.gm. określa statut gminy uchwalany przez radę gminy. Również do wyłącznej właściwości rady gminy należy ustalanie ich zakresu działania, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych na realizację zadań.

Samą organizację i zakres działania j.pom.gm. określa rada gminy odrębnym statutem; statut taki może przewidzieć powołanie jednostki niższego rzędu w ramach j.pom.gm. U.s.g. wymienia organy jednostek pomocniczych: organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, w dzielnicy (osiedlu) – rada; organem wykonawczym w sołectwie jest sołtys, którego działalność wspomaga rada sołecka; organem wykonawczym w dzielnicy (osiedlu) jest zarząd, na czele którego stoi przewodniczący. Zarówno sołtys, jak i przewodniczący zarządu korzystają z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym.

Przewodniczący organu wykonawczego j.pom.gm. ma prawo udziału w pracach rady gminy, na zasadach określonych przez statut, jednak bez prawa udziału w głosowaniach; rada gminy może także ustanowić zasady, na jakich przewodniczącemu organu wykonawczego j.pom.gm. będzie przysługiwała dieta oraz zwrot kosztów podróży.

Ustawodawca podnosząc znaczenie j.pom.gm. utrzymał w sposób nie budzący wątpliwości zasadę jednolitości budżetu gminy. Wyraźnie na to wskazuje art. 51 ust. 3 u.s.g., stwierdzając, że statut gminy określa uprawnienia j.pom.gm. do prowadzenia gospodarki finansowej, ale w ramach budżetu gminy; uprawnienia finansowe jednostki pomocniczej należy rozpatrywać w powiązaniu z art. 124 ustawy o finansach publicznych. Oznacza to, że:

• j.pom.gm. mogą mieć wyodrębnione środki finansowe do określonych przez siebie i przyjętych zadań,

• wyodrębnienie takie może jednak występować tylko w ramach budżetu gminy w części dotyczącej wydatków,

• zasady takiego wyodrębnienia środków powinny być określone w statucie j.pom.gm. w sposób nie budzący wątpliwości,

• z powyższym wiąże się wymóg przedstawienia w fazie opracowywania projektu budżetu gminy propozycji wykazu własnych zadań w ich ujęciu finansowym i rzeczowym; zadania te po uchwaleniu stają się zadaniami budżetu gminy,

• szczegółowość rozpisania zadań powinna być co najmniej taka sama, jak w przypadku budżetu, to znaczy dotyczyć co najmniej działów klasyfikacji budżetowej; nie ma natomiast przeszkód, aby w przypadku większej szczegółowości budżetu zadania przewidziane dla j.pom.gm. były również opracowywane w takiej samej szczegółowości. Zadania dla j.pom.gm. mogą być dodatkowo wyeksponowane w postaci załączników – niewątpliwie ułatwi to komisji rewizyjnej ocenę wykonania budżetu, a radnym pozwoli na dokonanie porównania efektywności pracy poszczególnych j.pom.gm

Komisja rewizyjna (kom.rew.) – jej status prawny wyznaczają odpowiednie przepisy ustaw samorządowych; jest organem jednostki stanowiącej samorządu. Jako organ wewnętrzny jest częścią organu stanowiącego, w skład którego wchodzą tylko radni; o składzie kom.rew. decyduje organ stanowiący, który również przydziela jej do wykonania określone zadania oraz decyduje o zapewnieniu odpowiednich warunków formalnych i prawnych umożliwiających wykonanie zadań kontrolnych.